Thắng và tự thắng (p1)

Thứ tư - 25/09/2019 21:35

Thắng và tự thắng (p1)

Có một câu nói mà tôi thích từ nhỏ song không nhớ rõ là của ai và xuất phát từ đâu nhưng là một câu nói hay: “Con người sống ở đời, lí tưởng lớn nhất mà con người cần đeo đuổi là tự mình chiến thắng”. Xét trên nhiều phương diện thì ý nghĩa của nó chẳng khác gì câu kinh Pháp Cú mà đức Phật dạy: “Thắng hàng ngàn quân địch không bằng tự chiến thắng mình. Tự chiến thắng mình là chiến công oanh liệt nhất”. “Tự chiến thắng mình” và “tự mình chiến thắng”, lời cú tuy hai mà ý nghĩa một, cùng nói một mệnh đề là chiến thắng.
Chiến thắng có hai: thắng người và thắng mình. Tôi sẽ đi vào bàn xung quanh vấn đề này nhưng đặt nặng ở ý nghĩa sau, bởi theo tôi, thắng mình là đã bao gồm thắng người. Và qua đó chúng ta sẽ thấy được đâu là giá trị đích thực của sự chiến thắng.
Tôi bắt đầu ý nghĩa thắng người trước. 

Thắng người. 
Theo cách hiểu thông thường thì đây là cách thắng bằng sức mạnh của cả hai mặt tâm lí và vật lí. Thắng người bằng tâm lí là dùng sức mạnh của ý chí để thắng người. Cách thắng này ít ra là không trực tiếp gây khổ đau cho người và ít nhiều nhận được sự kính phục từ người khác. Thắng người bằng sức mạnh vật lí là dùng sức mạnh của cơ bắp và những vật tùy thuộc bên ngoài để đánh người, bắt người phải theo mình, khuất phục mình. Cách thắng này làm cho người khác đau khổ cả về hai mặt tinh thần lẫn thể xác. Bởi muốn thắng được người điều tất yếu là phải có đấu tranh; đấu tranh đó hoặc do mình tạo nên hoặc do người khác tạo nên, xảy ra dưới mọi hình thức: đấu tranh giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với tập thể hay giữa tập thể với tập thể. 
Tôi nói không thể thoát khỏi đấu tranh mà không nói phải dùng đấu tranh để đấu tranh, bởi loại trừ trường hợp có những người không bao giờ thích đấu tranh, nhưng khi bị áp bức, để thoát khỏi nô lệ thì họ phải đứng dậy đấu tranh. Do vậy mà thắng người trong cách thứ hai cũng có hai hạng: hạng thứ nhất là thắng người bằng việc tự mình gây chiến tranh hoặc cổ vũ chiến tranh, hạng thứ hai là thắng người bằng việc bị kẻ khác áp bức mà đứng dậy đấu tranh. Cả hai hạng người này đều đã tồn tại trong lịch sử.
Với hạng thứ nhất, lịch sử đã từng chứng kiến một Hốt Tất Liệt của Thành Cát Tư Hãn với những chiến công lẫy lừng trong việc chinh phục đất nước Trung Hoa và thế giới; một Hitler nổi danh sử sách trong đệ nhị thế chiến... Ngoài ra, chúng ta còn biết đến các tên tuổi khác như Tần Thủy Hoàng, Lưu Bang, Napoléon... với những chiến công mà họ đạt được cũng chẳng hề thua kém. Còn hạng thứ hai, chỉ tính riêng trong lịch sử kháng chiến chống giặc ngoại xâm của nước Việt Nam thì cũng đủ minh chứng một Lý Thường Kiệt, từng đánh đuổi quân Tống qua đến tận Ung châu và Khiêm châu; một Trần Hưng Đạo ba lần đại thắng Nguyên Mông, đội quân hung hãn nhất thế giới vào thế kỉ thứ XII, cũng như nhiều danh nhân lịch sử khác ở Việt Nam và trên thế giới đã từng thắng giặc tương tự nếu tôi muốn kể.
Vậy với hai hạng người chiến thắng đó, chúng ta nghĩ gì?
Có lẽ, điều mà tất cả chúng ta ai cũng phải thừa nhận là, cả hai hạng người này đã làm nên được nhiều chiến công thần kì, gây chấn động cả thế giới. Với những chiến công đạt được, họ đã khiến nhiều người trên thế giới phải nể phục. Điều đó thì không ai có thể chối cãi. Nhưng có phải người đời đã thật sự nể họ hay không, và nếu có, chúng ta nể họ là nể cái gì? 

Thắng người bằng việc gây chiến tranh và cổ vũ chiến tranh. 
Người đời đã nể tài năng của họ? Đúng. Và bởi họ đã làm nên nhiều kì tích hiếm có trong lịch sử? Không sai. Nhưng họ chỉ nhận được sự nể phục mà chưa hẳn có được sự kính phục, vì họ đã để lại hậu quả đổ nát quá lớn về mọi mặt mà không ai có thể khỏa lấp được. Hậu quả đó, mỗi khi nhắc đến họ, thì số đông hầu hết không ai muốn tha thứ. Do vậy mà việc họ làm cho người đời nể phục chẳng còn giá trị gì cả, nếu chưa muốn nói sự nể phục đó thậm chí đã trở thành nỗi ghê sợ. Vì họ chỉ thắng người đơn thuần bằng sức mạnh vật lí, nên chiến thắng đó của họ chỉ nhận được sự nể phục (bởi tài năng) mà không có sự kính nể (về đạo đức). Bởi thế nên ai đó đã nói: “Trước một trái tim vĩ đại thì tôi phải quỳ gối, nhưng một sức mạnh vĩ đại chưa làm tôi cúi đầu”.

Thắng người bằng đấu tranh do bị áp bức.
Nếu không xét trên yếu tố thắng người bằng ý chí (đức hạnh), thì so với hạng người trên, hạng người này hơn. Đó là lẽ đương nhiên. Bởi họ là người chuộng hòa bình, ghét chiến tranh, hay chí ít họ là người không gây chiến tranh hoặc cổ vũ chiến tranh. Không thích chiến tranh song vì tình thế bị ép buộc mà họ phải đấu tranh để giành chiến thắng. Sự chiến thắng đó rất đáng ca ngợi, bởi họ đã không chỉ chiến thắng vì bản thân, vì gia đình mà còn vì quốc gia, dân tộc. Tuy nhiên, như vừa nói: hễ có chiến tranh thì phải có đổ máu, cho dù chiến tranh đó được nhiều người xem là chính nghĩa. Mà đã có đổ máu thì làm gì tránh khỏi hận thù, khổ đau! Có hận thù là có chiến tranh, có chiến tranh là có thù hận. “Không thắng sinh thù oán, thắng người bị người oán” là lẽ đương nhiên!
Thắng người bị người oán. Không lẽ bị giặc đô hộ, vì sợ bị thù hận rồi cứ cam chịu làm nô lệ hoài như vậy mà không đấu tranh sao? Không lẽ kẻ thù của mình mà mình cứ để cho họ nhởn nhơ tồn tại sao?... Vâng, vấn đề đó phải được giải quyết nhưng không ở trong cách thắng thứ hai, mà ở cách thắng thứ nhất: tự chiến thắng mình. 

Thắng mình.
Có thể nói rằng trong tất cả chúng ta không ai là không từng hơn một lần tự chiến thắng bản thân. Sự chiến thắng đó, mỗi người không ai giống ai về mục đích và cách thức đạt được.
Vậy, thế nào là thắng mình?
Thắng mình. Ai cũng hiểu nôm na là tự mình chiến đấu với bản thân mình rồi mình thắng nó. Chiến đấu với cái gì? Với hai thứ: là thân và tâm.

Thắng thân.
Thân có hai thứ là nội thân và ngoại cảnh. Nội thân bao gồm các yếu tố thuộc sinh lí như mắt, tai, mũi, lưỡi, tim, gan, phổi... Ngoại cảnh gồm có các yếu tố như sắc đẹp, tiếng khen, mùi thơm, vị ngọt... Những yếu tố đó luôn bị luật vô thường chi phối nên con người rất khó làm chủ: Tôi muốn thân tôi trẻ mãi thì nó cứ già. Tôi muốn cơ thể tôi đừng ốm thì nó cứ đau. Tôi muốn tóc trên đầu tôi mãi xanh thì nó cứ bạc. Biết vậy nên nhiều khi tôi muốn áp dụng một số biện pháp để thắng chúng. Nhưng thật lạ, hễ khi tôi học bài thì nó bảo: Không được, vừa mới ăn cơm no, ngồi nhiều sẽ bị tức bụng. Sáng sớm, tôi muốn tập thể dục thì nó ngăn: Ồ không, trời hãy còn tối quá, ngủ thêm chút nữa cho khoẻ! Như vậy, để thắng được thân thật chẳng chút nào đơn giản!
Vâng, thắng thân, đó chỉ là một cách nói, kì thật khiến cho thân đừng bị chi phối bởi luật vô thường là điều không thể. Vậy thắng thân ở đây có nghĩa là gì? Nghĩa là chính vì tôi biết nó vận hành theo luật vô thường nên khi nó đau tôi không bị cái đau chi phối, khi nó già tôi cũng không bị cái già chi phối... Thắng thân là nghĩa như thế.

Thắng tâm.
Thắng thân tuy vậy vẫn còn dễ, mà thắng tâm mới thật khó, và thắng thân dễ hay không còn tùy thuộc vào nó. Có nghĩa rằng, trong cơ thể ta, nó là chủ. Nó điều khiển tất cả hoạt động của thân. Bởi thế nên khi nói thắng mình thì người ta thường nhấn mạnh ở việc thắng tâm. Vì sao phải thắng tâm? 
Tâm có nhiều đặc tính nhưng không ra ngoài hai loại là thiện và ác. Tâm thiện, nói theo đức Phật, là Chơn tâm hay Phật tính, là tinh tấn, từ bi, hỉ xả, vô ngã, vị tha.... Vì là thiện nên mỗi chúng ta phải xem nó như chính bản thân mình, mình phải có trách nhiệm bảo vệ. Còn tâm ác là tâm xấu xa, như lười biếng, xan tham, ganh ghét, ích kỉ, ngã mạn, hẹp hòi... Vậy đối với tâm ác, chúng ta cần phải thắng nó, vì nó vô cùng độc hại, như gai nhọn, như hố than hừng, như lửa dữ, như tên trộm, như giặc cướp, luôn làm hại ta. Và nguy hiểm hơn, đức Phật thường ví nó như một con ma: phiền não ma. Gai nhọn, than hừng, lửa dữ, tên trộm, giặc cướp…  chúng chỉ hại mạng sống của ta trong một đời, còn ma, chúng làm hại mạng sống của ta trong nhiều đời. Ta muốn tìm đến ánh sáng thì chúng nhận chìm ta trong bóng tối. Ta muốn đi đường ngay thì chúng cứ dắt ta đi đường cong. Nói chung là chúng luôn kìm hãm sự tiến bộ của ta. Do vậy để thắng được ác tâm là một điều rất khó, nhưng ai đã thắng được thì chiến công của người đó rất oanh liệt. Lịch sử cũng đã từng chứng kiến nhiều gương tự chiến thắng mình của các bậc vĩ nhân, danh nhân như thế. Tôi chỉ kể ra đây một số tấm gương tiêu biểu mà tôi biết. 
Thích  Pháp Trí 
(Hết phần 1. Còn nữa)

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

LƯỢT TRUY CẬP
  • Đang truy cập66
  • Máy chủ tìm kiếm2
  • Khách viếng thăm64
  • Hôm nay19,590
  • Tháng hiện tại335,681
  • Tổng lượt truy cập12,089,216
ĐĂNG KÝ / ĐĂNG NHẬP
Hãy đăng nhập thành viên để trải nghiệm đầy đủ các tiện ích trên site

Chúng tôi trên mạng xã hội

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây